Danh mục kê khai tài sản hàng năm: Vì sao giao Bộ trưởng, Chủ tịch tỉnh và chế tài nào khi “bỏ lọt” đối tượng ?
Sau khi Nghị định số 164/2026/NĐ-CP của Chính phủ về kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn đi vào thực tiễn, chuyên mục “Diễn đàn Pháp luật & Bạn đọc” đã nhận được nhiều ý kiến băn khoăn của cán bộ, công chức và người dân: Tại sao Trung ương không ban hành một danh mục thống nhất, cụ thể cho toàn bộ máy mà lại phân cấp cho Bộ trưởng và Chủ tịch UBND cấp tỉnh? Nếu Bộ, ngành, địa phương lập danh mục thiếu đối tượng, bỏ lọt các vị trí nhạy cảm thì có phải chịu trách nhiệm pháp lý hay không?
Tiếp cận dưới góc độ thể chế và khoa học quản trị hành chính công hiện đại, những câu hỏi trên đã chạm đúng vào bước chuyển then chốt: chuyển từ kiểm soát theo chức danh xơ cứng sang kiểm soát theo vị trí rủi ro thực tế, đi kèm cơ chế quy trách nhiệm cá nhân nghiêm ngặt.
Ba đòi hỏi khách quan thúc đẩy phân cấp thẩm quyền
Quy định tại Điều 10 Nghị định số 164/2026/NĐ-CP không phải là sự ủy quyền tùy nghi, mà xuất phát từ ba yêu cầu khách quan mang tính quy luật của thực tiễn quản lý nhà nước:
1. Phù hợp với đặc thù đa dạng của từng ngành, lĩnh vực và địa phương
Nghị định số 164/2026/NĐ-CP đã xác lập bộ tiêu chí khung, định tính và các ngưỡng nguyên tắc chung: từ người giữ chức vụ Trưởng phòng và tương đương có hệ số phụ cấp chức vụ từ 0,25 trở lên, cho đến những người công tác ở các vị trí quản lý tài chính công, tài sản công, đầu tư công, tổ chức cán bộ, người đại diện phần vốn nhà nước...
Tuy nhiên, cơ cấu tổ chức bộ máy ở nước ta có tính phân hóa rất sâu sắc. Cùng mang danh xưng “cấp phòng hoặc tương đương”, nhưng vị trí phê duyệt thủ tục tại Sở Xây dựng, quản lý đầu tư công tại Ban Quản lý dự án giao thông ở một địa phương lớn hoàn toàn khác biệt về tính chất, quy mô nguồn lực và thẩm quyền so với cấp phòng của một đơn vị sự nghiệp hành chính thuần túy. Việc trao thẩm quyền cho Bộ trưởng và Chủ tịch UBND cấp tỉnh giúp việc cụ thể hóa đạt độ chuẩn xác cao nhất, “gọi đúng tên – xếp đúng chỗ” từng chức danh, vị trí việc làm thực tế trong bộ máy thuộc quyền quản lý.
2. Đổi mới căn bản - Kiểm soát tài sản theo “đường đi của quyền lực” và rủi ro thực tế
Thay vì điểm danh máy móc theo ngạch bậc, thâm niên hay chức danh hành chính thuần túy, tư duy tiến bộ của công tác kiểm soát tài sản hiện nay là: Quyền lực can thiệp đến đâu, kiểm soát minh bạch đến đó.
Nhiều vị trí chuyên viên trực tiếp thẩm định cấp phép, thụ lý hồ sơ đất đai, cấp phép đầu tư hay kiểm tra chuyên ngành tuy không giữ chức vụ lãnh đạo nhưng lại trực tiếp tiếp xúc với doanh nghiệp, người dân và tiềm ẩn nguy cơ nảy sinh tiêu cực rất lớn. Không ai nắm rõ mức độ nhạy cảm, nguy cơ xung đột lợi ích của từng vị trí công tác bằng chính người đứng đầu ngành và địa phương. Do đó, việc giao thẩm quyền ban hành danh mục chính là chìa khóa để nhận diện chính xác và đưa các vị trí có rủi ro vào diện kiểm soát hằng năm.
3. Tối ưu hóa nguồn lực kiểm soát, xóa bỏ bệnh hình thức, dàn trải
Nguồn lực hành chính để tiếp nhận, lưu trữ, thẩm tra và tiến hành xác minh tài sản, thu nhập của các Cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập luôn có giới hạn. Nếu quy định dàn trải tất cả mọi người sẽ dẫn tới nguy cơ "kê khai cho có", kiểm tra hình thức và quá tải hệ thống dữ liệu. Danh mục cụ thể do Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh ban hành bằng quyết định hành chính hằng năm sẽ xác lập căn cứ pháp lý minh bạch, thống nhất, bảo đảm việc kiểm soát tập trung trúng trọng tâm, trọng điểm và khả thi trong khâu thực thi.
Trước lo ngại của bạn đọc về nguy cơ người có thẩm quyền lợi dụng sự phân cấp để “gọt chân cho vừa giày”, cố tình ban hành danh mục thiếu nhằm tạo lối thoát cho cán bộ né tránh việc minh bạch, pháp luật đã thiết lập cơ chế giám sát và chế tài xử lý vô cùng nghiêm minh.
Chế tài kép trong kiểm soát tài sản, không có "vùng an toàn"
Xử lý nghiêm minh trách nhiệm người đứng đầu:
Theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và Nghị định số 164/2026/NĐ-CP, việc lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai các biện pháp phòng ngừa tham nhũng là nghĩa vụ pháp lý trực tiếp của người đứng đầu.
Nếu để xảy ra tình trạng ban hành danh mục thiếu đối tượng, cố tình thu hẹp diện kiểm soát hoặc buông lỏng rà soát, người đứng đầu cơ quan, địa phương sẽ bị xem xét, xử lý trách nhiệm người đứng đầu. Trường hợp các vị trí bị bỏ sót sau này nảy sinh hành vi tham nhũng, người đứng đầu sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc từ Khiển trách, Cảnh cáo cho đến các hình thức kỷ luật cao hơn theo quy định của Đảng và Nhà nước như Quy định số 69-QĐ/TW về kỷ luật tổ chức đảng, đảng viên vi phạm.
Quy trách nhiệm công vụ đối với cơ quan và cá nhân tham mưu:
Quy trình ban hành danh mục phải trải qua khâu thẩm định, rà soát của các cơ quan chuyên môn (Sở Nội vụ ở địa phương, Vụ Tổ chức cán bộ tại Bộ, ngành chủ trì phối hợp cùng cơ quan Thanh tra). Thủ trưởng cơ quan tham mưu và công chức trực tiếp thụ lý hồ sơ phải chịu trách nhiệm toàn diện về tính chính xác, tính đầy đủ của dự thảo danh mục.
Bất kỳ hành vi tắc trách, rà soát cẩu thả, không bám sát tiêu chí khung hoặc cố ý bao che, bỏ lọt đối tượng đều cấu thành hành vi vi phạm kỷ luật công vụ và sẽ bị xử lý kỷ luật nghiêm khắc theo Luật Cán bộ, công chức cùng các quy định xử lý kỷ luật trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
Cơ chế hậu kiểm, thanh tra đa tầng và giám sát của nhân dân:
Quyết định ban hành danh mục của Bộ trưởng hay Chủ tịch UBND cấp tỉnh không phải là quyết định “bất khả xâm phạm” hay khép kín nội bộ. Định kỳ hằng năm, Thanh tra Chính phủ và các Cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập có thẩm quyền đều tiến hành thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về kiểm soát tài sản, thu nhập.
Thông qua hoạt động thanh tra, cơ quan thanh tra sẽ đối soát danh mục với Đề án vị trí việc làm thực tế. Song song đó, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan báo chí và nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc chủ động phát hiện, phản ánh các vị trí có biểu hiện nhũng nhiễu nhưng bị bỏ lọt khỏi danh mục kê khai. Nếu phát hiện danh mục ban hành chưa đúng, chưa đủ, cơ quan có thẩm quyền sẽ kiến nghị hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung kịp thời, đồng thời kiến nghị cấp có thẩm quyền tổ chức kiểm điểm, xử lý kỷ luật nghiêm các tập thể, cá nhân liên quan.
Phân cấp ở đây không đồng nghĩa với quyền lực tùy nghi vô giới hạn, mà ngược lại, trao quyền đi liền với đặt lên vai người đứng đầu trách nhiệm giải trình và nghĩa vụ công vụ rất lớn. Một danh mục được ban hành đúng, trúng và toàn diện sẽ trở thành “tấm khiên” bảo vệ cán bộ liêm chính; ngược lại, mọi hành vi cẩu thả hay toan tính bỏ lọt đối tượng đều sẽ bị phát hiện và xử lý thích đáng trước pháp luật.
================
CÔNG TY LUẬT TNHH VIETLINK
📌 Trụ sở: P203 tòa nhà Giảng Võ Lake View D10, Phường Giảng Võ, Thành phố Hà Nội
📌 Chi nhánh tại TP.HCM: 602, Lầu 6, tòa nhà số 60 đường Nguyễn Văn Thủ, phường Tân Định, Thành phố Hồ Chí Minh
📞 Tổng đài tư vấn trực tiếp 24/7: 0983.509.365
📩 Email: hanoi@vietlinklaw.com
🌐 Website: https://vietlinklaw.vn
🔗 LinkedIn: Vietlink Law Firm
📸 Instagram: vietlink.lawfirm
